ભીમબેટકાની ખડક ગુફાઓ

                                 ભીમબેટકાની ખડક ગુફાઓ

આ ગુફાઓ, ભોપાલથી હોશંગાબાદ તરફના રસ્તે ૪૫ કી.મી. દૂર આવેલી છે. મુલાકાતીઓને બારેક જેટલી ગુફાઓ જોવા મળે છે. ગુફાઓ ગાઢ જંગલમાં છે, ગુફાઓને નંબર આપેલા છે, એટલે જંગલમાં ખોવાઈ જવાય એવું નથી. આ ગુફાઓ ૧૯૫૭માં મળી આવી હતી.  અહીં લાખો વર્ષ પહેલાં માણસ રહેતા હોવાના પુરાવા મળ્યા છે. આશરે ૩૦૦૦૦ વર્ષ પહેલાં દોરેલાં ચિત્રો અહીં જોવા મળે છે, એમાં ડાન્સ, શિકાર, સૈનિકો, પ્રાણીઓની લડાઈ, હાથી સવારી વગેરેનાં રંગીન ચિત્રો છે. હજારો વર્ષ પસાર થયા છતાં, આ ચિત્રો નાશ નથી પામ્યાં, એ તે વખતના લોકોની વનસ્પતિ, પત્થર અને ધાતુમાંથી રંગ બનાવવાની કલા કેટલી વિકસિત હતી, તે બતાવે છે. ગુફાની નજીક એક મંદિર છે. આ ગુફાઓ યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરીટેજ સાઈટમાં છે. અહીં ભીમની બેઠક હતી, એટલે તે ભીમબેટકા કહેવાય છે. તસ્વીરો ગુગલ વેબસાઈટ પરથી લીધી છે.  (૧) ગુફાનું પ્રવેશદ્વાર (૨) ગુફા (૩)(૪)(૫) ખડક પર હજારો વર્ષ જૂનાં ચિત્રો

6a_Entrance of bhimbetka

6b_Bhimbetka Caves

6c_Bhimbetka paintings

6d_Painting of man riding on elephant

6e_Bhimbetka

મેં  “ચાલો ગુજરાતના પ્રવાસે” પુસ્તક ગુજરાતી ભાષામાં લખ્યું છે. તે amazon.com, પર પ્રસિદ્ધ થયું છે. તે વાંચવા માટેની link  https://www.amazon.com/gp/aw/d/B071GQC28G/ref=mp_s_a_1_6?ie=UTF8&qid=1497442362&sr=8-6&pi=AC_SX236_SY340_QL65&keywords=gujarat+travel&dpPl=1&dpID=515BVuWfSAL&ref=plSrch છે. આ પુસ્તક Kindle પર વાંચવા મળી શકે. USA માં તેની કીમત 3.99 ડોલર છે, જયારે ભારત માટે કીમત ફક્ત ૧૫૦ રૂપિયા છે. થોડા  સમય પછી આ પુસ્તકની હાર્ડ કોપી પ્રસિદ્ધ થશે, ત્યારે તે બજારમાં મળી શકશે. આ પુસ્તકનું કવર પેઈજ અહીં મુક્યું છે.

Final Cover page

બાણેશ્વર મંદિર અને ધોધ

બાણેશ્વર મંદિર અને ધોધ

આ મંદિર મહારાષ્ટ્રમાં પૂનાથી દક્ષિણમાં ૩૬ કી.મી. દૂર નસારાપુર ગામમાં આવેલું છે. આજુબાજુ જંગલ છે, વાતાવરણ એકદમ ખુશનુમા અને શાંત છે. મંદિર આગળ બગીચો ‘બાણેશ્વર વન ઉદ્યાન’ છે. અહીં તળાવ અને કાચબા છે. મંદિરની પાછળ એક સરસ ધોધ છે. આ મંદિર નાનાસાહેબ પેશવાએ ૧૭૪૯માં બંધાવેલું. મંદિરમાં એક ઘંટ છે, જે ચીમાજી અપ્પાએ પોર્ટુગીઝોને યુદ્ધમાં હરાવીને મેળવેલો. ઘંટ પર ૧૬૮૩ની સાલ લખેલી છે, અને ક્રોસ દોરેલો છે આવો જ બીજો એક ઘંટ ભીમાશંકર મંદિરમાં છે.

3a_Baneshwar

3b_Baneshwar Entrance

3c_Baneshwar bell

3d_Baneshvar van udyan

3e_Baneshwar Garden

3g_Baneshwar Waterfall

3i_Baneshvar dhodh

3f_Baneshwar Jungle

                                 ભંડારદારા અને આજુબાજુનાં સ્થળો

વિલ્સન ડેમ, આર્થર લેક અને અમ્બ્રેલા ધોધ: મુંબઈથી આશરે ૧૮૫ કી.મી. દૂર પશ્ચિમઘાટમાં આવેલું ભંડારદારા એક જોવાલાયક જગા છે. ચોમાસામાં અહીં વરસાદ અને ભીનાશને લીધે આ જગા બહુ જ રમ્ય લાગે છે. બહુ જ લોકો અહીંનો માહોલ જોવા આવે છે. નાશિકથી તે ૭૦ કી.મી. દૂર છે. વાપીથી ભંડારદારા સીધું અવાય છે. અહીં ૧૯૧૦માં પ્રવરા નદી પર વિલ્સન ડેમ બાંધેલો છે. તે ૧૫૦ મીટર ઉંચો છે. તેનાથી ભરાયેલા સરોવરને આર્થર સરોવર કે ભંડારદારા લેક કહે છે. તેમાંથી ઉભરાતું પાણી, બાજુમાં થઈને ધોધરૂપે પડે છે, તેનો દેખાવ છત્રી જેવો હોવાથી તે અમ્બ્રેલા ધોધ કહેવાય છે, આ ધોધ મોટે ભાગે ચોમાસામાં જ હોય છે. ડેમની નીચે બગીચો છે.

ભંડારદારામાં અગત્સ્ય ઋષિનો આશ્રમ છે. અગત્સ્ય ઋષિએ અહીં વર્ષો સુધી તપ કર્યું હતું. ભગવાન પ્રસન્ન થયા, અને ઋષિને ગંગા નદીનો પ્રવાહ આપ્યો., જે પ્રવરા નદી બની.

ભંડારદારાથી ઇગતપુરી સીધું જવાય છે, આશરે ૪૫ કી.મી. દૂર છે.

ભંડારદારાની આજુબાજુનાં સ્થળો:

(૧) રંધા ધોધ: ભંડારદારાની જોડે શેન્ડી નામનું ગામ આવેલું છે. રંધા ધોધ શેન્ડીથી ૧૦ કી.મી. દૂર છે. ભંડારદારાથી આવતી પ્રવરા નદી પોતે જ અહીં ૧૭૦ ફૂટ ઉંચાઇએથી ધોધરૂપે પડે છે. ગાડી પાર્કીંગમાં મૂકી ૫ મિનીટ ચાલવાનું છે. નજીકમાં ઘોરપડા દેવીનું મંદિર છે. વ્યૂ પોઈન્ટ બનાવ્યું છે. સરસ ટુરિસ્ટ સ્થળ છે.

(૨) રતનવાડી અને અમૃતેશ્વર મંદિર: આર્થર લેકમાં ૮ કી.મી.નું બોટીંગ કરીને અથવા રોડ રસ્તે રતનવાડી જવાય છે. અહીં અમૃતેશ્વર મંદિર આવેલું છે. આ મંદિર ૧૧મી સદીમાં બનેલું છે.

(૩) રતનગઢ: રતનગઢનો કિલ્લો, રતનવાડીની નજીક આવેલો છે. જમીન રસ્તે કે આર્થર લેકમાં બોટમાં બેસીને ત્યાં જવાય છે. કિલ્લા પર ચડવામાં વચ્ચે બે સીડીઓ, ગુફા, દરવાજો વગેરે છે. ઉંચાઈ ૧૨૯૦ મીટર છે. રતનવાડી બાજુથી ચડવાનું વધુ અનુકુળ છે. અહીં ફૂલના છોડ ખૂબ થાય છે. રતનગઢનું શીખર ખૂંટા જેવું છે, એને ખૂંટા જ કહે છે. શીખર પર સોયના નાકા જેવું કાણું છે, તેને નેધે કહે છે. કિલ્લાને ચાર ગેટ છે, ગણેશ, હનુમાન, કોંકણ અને ત્ર્યંબક. આ ગઢ પ્રવરા નદીનું મૂળ છે. કિલ્લાની ટોચ પરથી આજુબાજુના ગઢ અલંગ, કુલંગ, મદનગઢ, હરિશ્ચંદ્રગઢ અને પટ્ટા દેખાય છે. કિલ્લામાં બે ગુફાઓ છે.

(૪) રીવર્સ ધોધ અને કોંકણ કડા: રતનવાડીની નજીક અને પશ્ચિમે છે. અહીં ધોધનું પાણી ઉંધી દિશામાં નથી વહેતું, પણ ધોધ ખીણમાં પડે ત્યારે સખત પવનને કારણે ધોધનાં ફોરાં ઉપરથી ઉંધી દિશામાં ઉડતાં હોય છે, એટલે એને રીવર્સ ધોધ કહે છે.

(૫) સંધાન વેલી: કોંકણકડા અને સમરાદ ગામની વચ્ચે આવેલી છે. તે સહ્યાદ્રી પર્વતમાળામાં ૩૦૦ ફૂટ ઉંચી બે ઉંચી દિવાલોવાળા પર્વતોની વચ્ચે છે.

(૬) હરિશ્ચંદ્રગડ કિલ્લો: ૧૪૨૨ મીટર. ભંડારદારા નજીક હરિશ્ચંદ્રગડ કિલ્લો જોવા જેવો છે, તેની ટોચે મંદિર છે.

(૭) કલસુબાઈ: ભંડારદારા વિસ્તારમાં કલસુબાઈ શીખર છે. તે ૧૬૪૬ મીટર ઉંચું છે, મહારાષ્ટ્રનું તે સૌથી ઉંચું શીખર છે. ભંડારદારાનો વિલ્સન ડેમ અહીંથી ૬ કી.મી. દૂર છે.

(૮) માલસેજ ઘાટ: માલસેજ ઘાટ એ પશ્ચિમ ઘાટમાંથી પસાર થતો રસ્તો છે. આ રસ્તો ટેકરીઓમાંથી પસાર થાય છે. તેની સરેરાશ ઉંચાઈ ૭૦૦ મીટર છે. ચોમાસામાં આ રસ્તે આજુબાજુની ટેકરીઓ પરથી કેટલાય ધોધ પડે છે, એ દ્રશ્ય બહુ જ મનોહર લાગે છે. કોઈક ધોધ આગળ ઉભા રહી તેને નીરખવાની કે તેમાં નહાવાની મજા લઇ શકાય છે. આ ઘાટ મુંબઈથી ૧૫૪ કી.મી. અને પૂનાથી `ઉત્તરમાં ૧૩૦ કી.મી. દૂર છે. તેની નજીકનું રે.સ્ટે. કલ્યાણ છે. કલ્યાણથી અહમદનગરની બસો માલસેજ થઈને જાય છે. કલ્યાણથી માલસેજ દોઢેક કલાક લાગે. નાશિકથી આવો તો નાશિક-પૂના રોડ પર આડેફાટાથી જમણી બાજુ વળી જવાનું. આડાફાટાથી માલસેજ ૩૯ કી.મી. છે. માલસેજથી ખીરેશ્વર થઈને હરિશ્ચન્દ્રગડ જવાય છે.

(૯) શીવનેરી: જુન્નર પાસે આવેલો લશ્કરી કિલ્લો છે. માલસેજથી તે ૨૮ કી.મી. દૂર છે. શીવાજીનું આ જન્મસ્થળ છે. કિલ્લામાં જીજીબાઈ અને શીવાજીનાં સ્ટેચ્યુ છે. કિલ્લાની વચ્ચે ‘બદામી તળાવ’ નામનું તળાવ છે. કિલ્લામાં બે ઝરા છે, જે ગંગા અને યમુના કહેવાય છે. ઇસ્ટ ઇંડિયા કંપનીના ડો. જોહન ફ્રાયર અહી ૧૬૭૩માં આવ્યા હતા. તેમણે લખ્યું છે કે આ કિલ્લામાં ૧૦૦૦ કુટુંબને ૭ વર્ષ ચાલે એટલો ખોરાક સંગ્રહી શકાય એમ છે. કિલ્લાથી ૨ કી.મી. દૂર લેન્યાદ્રી ગુફાઓ છે, તે આરક્ષિત સ્મારક છે.

0_Umbrella fall

1_Randha falls

2_Amruteshwar Temple Ratanwadi

3_ Ratangadh

6_Harishchandra gad

7_Kalsubai

8_Malsej ghat

9_Shivneri Main Gate

દેલોલનો ફરતો પત્થર

                             દેલોલનો ફરતો પત્થર

આપણે ત્યાં ઘણાં ધાર્મિક સ્થળોએ જાતજાતની માન્યતાઓ જોવાસાંભળવા મળે છે. બેચાર ઉદાહરણ આપું. જેમ કે (૧) ફલાણા મંદિરમાં નાળીયેર વધેરવાથી અમુક રોગ મટી જાય છે. (૨) કોઈક ભગવાનને દૂધ ચડાવવાથી માનતાઓ પૂરી થાય છે. (૩) કોઈ મંદિરમાં શ્રીફળનું તોરણ બાંધવાથી, ભગવાન સફળતા અપાવે છે. વગેરે વગેરે. આવી જ કોઈ માન્યતાવાળા એક મંદિરની વિગતે વાત કરું.

પંચમહાલ જીલ્લાનું દેલોલ ગામ. ગોધરાથી વડોદરા જવાના રસ્તે વેજલપુર પછી આ ગામ આવે છે. ગોધરાથી તે ૧૯ કી.મી. દૂર છે. ગોધરાથી આ રસ્તે નીકળીએ ત્યારે આ ગામ આવતા પહેલાં ટોલ બૂથ આવે છે. ટોલ બૂથની સહેજ જ પહેલાં જમણી બાજુ રોડને અડીને સંકટમોચન હનુમાનજીદાદાનું મંદિર છે. કેસરી રંગે રંગેલું, ધજાવાળું મંદિર તરત જ દેખાઈ આવે છે. ગાડીને છેક મંદિરના આંગણ સુધી લઇ જઇ શકાય છે.

ઘણા લોકો અહીં હનુમાનજીનાં દર્શને આવે છે. હનુમાનજીની મૂર્તિ આગળ, બે લંબગોળ પત્થર પડેલા છે. પત્થર આશરે ૮ ઇંચ લાંબો, ૪ ઇંચ પહોળો અને ત્રણેક ઇંચ જાડો છે. પત્થર, ઈંટ જેવા આકારનો કહી શકાય, પણ ઈંટની ધારો અને ખૂણાઓ ધારદાર હોય, જયારે આ પત્થરને ધારો અને ખૂણાઓ ઘસીને સુંવાળા બનાવ્યા હોય એવું લાગે. વળી, પત્થરનો તળિયાનો ભાગ પણ ઘસીને જાણે કે તપેલીના તળિયા જેવો બનાવેલો છે. એટલે પત્થરના તળિયાનો લગભગ વચલો ભાગ જ જમીનને અડકે. પત્થરને બે હાથે ઘુમાવો તો તે તળિયાના વચ્ચેના પોઈન્ટ પર ટેકવાઇને ગોળ ગોળ ફરી શકે. તમને થશે કે આ પત્થરનું આટલું બધું વર્ણન શું કામ કરતા હશે? પણ અહીં આ પત્થર વિષેની જ એક માન્યતાની વાત કરવી છે, એટલે એનું વર્ણન કર્યું. તો આગળ વાંચો.

આ પત્થર વિષે એવી માન્યતા છે કે હનુમાનજીની મૂર્તિની સામેની જગામાં, આ પત્થર પર ઉભા પગે બેસી, તમારે જિંદગીમાં જે કંઇ પ્રાપ્ત કરવું હોય તેની ઈચ્છા મનમાં કરવાની, પત્થર પર બેઠા પછી, આ પત્થર જો ગોળ ફરવા માંડે તો સમજવું કે તમે કરેલી બધી ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થશે. પત્થર ગોળ ફરવા માંડે, ત્યારે સાથે સાથે તમે પણ ગોળ ફરશો, તે વખતે તેના પરથી પડી ના જવાય તેનું ધ્યાન રાખવાનું. પત્થર પર બેઠા પછી જો પત્થર ગોળ ના ફરે તો માનવાનું કે તમે કરેલી ઈચ્છાઓ પૂરી નહિ થાય.

દેલોલની આસપાસના વિસ્તારમાં આ પત્થર જાણીતો છે. ઘણા લોકો તો અહીં આ પત્થર જોવા અને પોતાની ઈચ્છાઓ પૂરી થશે કે નહિ, તેની ખાતરી કરવા જ અહીં આવે છે, અને પત્થર પર બેસી, પોતાની આશાઓ ફળશે કે નહિ, તેની ખાતરી કરી લ્યે છે. જેને પત્થર ગોળ ફરે તે ખુશ થાય છે, અને જેને ના ફરે તે જરા નિરાશ થાય છે.

આ તો એક માન્યતા છે. એ કેટલે અંશે સાચી, તે વિષે કંઇ જ કહી શકાય નહિ. કદાચ એવું બને કે પત્થર પર બેસતી વખતે, પત્થરને જાણેઅજાણ્યે સહેજ ધક્કો લાગી જાય તો પત્થર ફરવા માંડે, અને કોઈનાથી આવો ધક્કો ના લાગ્યો હોય, તેના કિસ્સામાં પત્થર ના ફરે. પણ આ એક શ્રદ્ધાનો વિષય છે. જેની જેવી શ્રદ્ધા. બાકી, મારું તો મંતવ્ય છે કે તમે જિંદગીમાં સારાં કામ કરો, મહેનત કરો અને કોઈનું દિલ ના દુભવો તો મહદઅંશે તમારી ઈચ્છાઓ ફળીભૂત થતી હોય છે., પત્થર ફરે કે ના ફરે.

છેલ્લે, એક ખાનગી વાત કહું? અમે દેલોલના આ પત્થર પર બેસી આવ્યા છીએ. ઈચ્છાઓ ફળવાની આશા માટે નહિ, પણ ફક્ત કુતૂહલ ખાતર. મારે પત્થર ગોળ ફર્યો હતો, મારી સાથે આવનાર વ્યક્તિને નહોતો ફર્યો!! મારી કોઈ ઈચ્છા ફળી કે નહિ, તે મને યાદ નથી.

બોલો, તમે તમારી ઈચ્છાઓની પૂર્તિ વિષે જાણવા આ હનુમાન મંદિરે જવાના છો?

તસ્વીરો (૧) ટોલ બૂથ આગળ મંદિર (૨) રોડ પરથી દેખાતું મંદિર (૩) પ્રવેશ (૪) મંદિર (૫) દર્શન (૬) મૂર્તિ અને પત્થર (૭) પત્થર પર બેઠેલ (૮) ફરતો પત્થર

1_Mandir near toll booth

2_Mandir seen from road

3_entrance

4_Mandir

5_Darshan

6_Murti and patthar

7_Lady on stone

8_stone rvolving

કેરીઓ, ત્યારે અને આજે

                                                          કેરીઓ, ત્યારે અને આજે

કેરી ખાવાની કોને ના ગમે? અમે નાના હતા ત્યારે કેરી ખૂબ ગમતી હતી, આજે સાઈઠ વર્ષ પછી પણ એટલી જ ગમે છે. કેરી તો પૃથ્વી પરનું અમૃતફળ છે, આપણા દેશમાં તો ખાસ.

સાઈઠ વર્ષ પહેલાં, હું જયારે દસેક વર્ષનો હતો, એ જમાનાની વાત કરું. હું મારા વતનમાં, પંચમહાલ જીલ્લાના એક ગામડામાં રહેતો હતો. ગામની આજુબાજુ ખેતરોમાં આંબા હતા. હોળી આવે ત્યારથી જ કાચી કેરીની શરૂઆત થઇ જાય. પિતાજી ક્યારેક કેરી ખરીદીને લાવે, પણ જાતે કોઈકના આંબેથી મફતમાં કેરી પાડી લાવવાનો આનંદ અદભૂત હતો. અમે કોઈકના ખેતરમાં ઘૂસી જતા, અને આંબા પર પથરા મારી કેરીઓ પાડતા. (કેરીવાળાને નુકશાન થતું.) ક્યારેક આંબાનો ચોકીદાર ત્યાં બેઠેલો હોય, તો તે આંબેથી કેરીઓ નહિ પાડવાની. એક વાર, એક આંબાએ ચોકીદાર નહોતો, મેં આંબા પર પથરા મારવાના શરુ કર્યા, અને ચોકીદાર ક્યાંકથી ફૂટી નીકળ્યો. એણે મને ઝાલ્યો. હું તો ગભરાઈ ગયો, એવું લાગ્યું કે આજે ચોક્કસ માર પડવાનો. પણ ચોકીદારે મને પૂછ્યું, ‘અલ્યા, કોનો દિકરો છું?’ મેં મારા બાપાનું નામ દીધું. અને એણે મને જવા દીધો. એ મારા બાપાની શાખ હતી.

અમે નાના છોકરા ઘણી વાર સાંજના નદીએ ફરવા જતા. ત્યારે કાચી કેરી, ચપ્પુ અને મીઠુંમરચું સાથે લઈને જતા. ત્યાં બેસી, કેરીઓ કાપી, તેના પર મીઠુંમરચું ભભરાવીને ખાવાનો આનંદ માણતા. ત્યારે કાચી કેરીથી દાંત ખટાઈ નહોતા જતા.

પછી કેરીઓ મોટી થાય. એટલે એ કાચી કેરીઓ થેલીમાં ભરીને ગામડાના લોકો વેચવા આવે. ઉચ્ચક થેલીના ભાવે જ તે ખરીદવાની. થેલીમાં ચારપાંચ કિલોગ્રામ જેટલી કેરી હોય, તે ચાર આનાથી આઠ આનાના ભાવમાં મળી જાય. (ત્યારે ૧ રૂપિયો બરાબર ૧૬ આના). એ કેરીના ટુકડા કરી, એને મીઠું દઈ, સૂકવી, તેનાં અંબોળીયાં બનાવવાનાં અને આખું વર્ષ વાપરવાનાં.

થોડા દિવસ પછી પાકી રસની કેરીઓ આવવાની શરુ થાય. જેને આંબા હોય તેઓ કેરીઓ પકવી, ગામમાં વેચવા આવે. કેરીઓ મોટા ટોપલા કે ગાડામાં લઈને આવે. ભાવની રકઝક પછી, જે ભાવ નક્કી થાય તે ભાવે બધા લોકો કેરી ખરીદે. મોટે ભાગે પાંચ આનાથી માંડી એક રૂપિયાની પાંચ શેર એવો ભાવ હોય. પાચ શેર એટલે આશરે અઢી કિલો. વિચારો કે કેટલી સસ્તાઈ હતી એ જમાનામાં !! આમ જુઓ તો બિચારા કેરી પકવનારનું શોષણ પણ થતું હતું. પણ અમને બચ્ચાંઓને એવી ગતાગમ ત્યારે ન હતી. વળી, કેરી તોલવામાં ‘ધડા’ની એક કેરી કાટલાંના પલ્લામાં મૂકાતી, આમ એક કેરી વધારે પડાવી લેવાની વ્યવસ્થા હતી !!

પાકી કેરી ચૂસીને ખાવાની તો શું મજા આવતી હતી ! માંચી પર ટાટીયુ (કોથળા જેવું) બાંધી, પાકી કેરીનો રસ કાઢવામાં આવતો. જમતી વખતે એ રસ ખાવાનો. આ ઉપરાંત, સાખ પડેલી કાચી કેરી ખરીદી, તેને ઘેર પકવતા. આ માટે કાચી કેરીને ઘરના એક ખૂણામાં લીમડા કે ખાખરાનાં પાન પાથરી તેના પર મૂકીને ઢાંકી દેવાની. ધીરે ધીરે તે કેરી પાકતી જાય, પછી એ કેરીઓનો રસ ખાવાનો. આમ, સીઝનમાં ક્યાંય સુધી રસ ખાવા મળતો. કેરીની સીઝન વખતે જ સ્કુલમાં ઉનાળાનું વેકેશન હોય, એટલે મામાને ત્યાં ગયા હોઈએ તો ત્યાં પણ રસની મજા માણવા મળતી.

અમે આ બધી જે કેરીઓ ખાતા, તે બધી દેશી કેરીઓ જ હતી, અને આજુબાજુના વિસ્તારમાં જ પાકતી હતી. કેસર, હાફૂસ, લંગડો એવી કેરીઓનાં નામ સાંભળ્યાં હતાં, પણ એ બધી અમને જોવા મળતી ન હતી. કદાચ કોઈક પૈસાદાર લોકો એવી કેરીઓ શહેરમાંથી લાવીને ખાતા હોય એવું બને.

ક્યારેક ઘરમાં રસના પાપડ પણ બનતા.રસને થાળી કે પાટલા પર પાથરી, તેને તડકામાં સૂકવતા થોડા દિવસમાં રસનો પાપડ તૈયાર. એકાદશી કે વારતહેવારે ખાવા માટે તેને રાખી મૂકતા. પાકી કેરીના ગાળા દરમ્યાન સાખ પડેલી કાચી કેરીઓ ખરીદી, તેનો છૂંદો, કટકી, અથાણું અને તાપનો છૂંદો બનાવાતો. પછી આખું વર્ષ તેનો ખાવામાં ઉપયોગ કરતા.

બોલો, બાળપણની કેરીઓ યાદ આવી ગઈ ને? આજે આ ચિત્ર કેવું છે? અમે ગામડામાંથી શહેરમાં આવીને વસી ગયા છીએ. કેસર, આલ્ફાન્ઝો, લંગડો, રત્નાગીરી એવી બધી કેરીનાં બોક્સ બહુ મોંઘા ભાવે ખરીદીને ખાઈએ છીએ. ટેસ્ટ સરસ છે. પણ ગામડામાં કુદરતી રીતે પકવેલી કેરી ખાવામાં જે આનંદ આવતો હતો, તે નથી. અને બીજું કે ઝાડ પરથી કાચી કેરીઓ પાડી લાવવામાં જે મજા હતી, તે આજે નથી. ગામડામાં હજુ આ બધું છે કે નહિ, તેની ખબર નથી.

1

2

3

4

વાર્તા: બેગની બલિહારી !

બેગની બલિહારી !

અમદાવાદના એરપોર્ટ પર મુંબઈથી આવેલા વિમાને, ઘરઘરાટી સાથે ઉતરાણ કર્યું. વિમાનનું બારણું ખુલતાં જ પેસેન્જરો ઉતરીને કન્વેયર બેલ્ટ પરથી પોતપોતાનો સામાન લેવા પહોંચ્યા.

બધા મુસાફરોની સાથે આશકા પણ બેલ્ટ તરફ ચાલી. તેને પોતાનો સામાન લઇ, જલ્દીથી ઘેર પહોંચવું હોય એવું એની ચાલ પરથી લાગતું હતું. ગૌર બદન અને પાતળી સોટા જેવી ઉંચી કાયા ધરાવતી આશકા બ્લ્યુ જીન્સ અને આછા ગુલાબી ટોપમાં આધુનિક યુવતિ હોવાનું પ્રમાણ પૂરું પાડતી હતી. ચહેરા પર છૂટા વાળની સેરો પવનમાં લહેરાઈને ચહેરાને  વધુ સુંદર બનાવતી હતી. આંખ પરના કાળા ગોગલ્સ, માથાના વાળ પર ચડાવી આજુબાજુ જોતી તે ઝડપથી બેલ્ટ તરફ ચાલતી હતી. તેની ચપળતા જોઈને અને ઉંચી હીલના સેન્ડલનો ચપ ચપ અવાજ સાંભળીને, આજુબાજુવાળાઓનું  ધ્યાન તેના તરફ અચૂક જતું હતું. આશકા બેલ્ટ આગળ જઈને ઉભી રહી. તેના સામાનમાં તો આછા લીલા કલરની એક એટેચી જ માત્ર હતી. મુંબઈથી અમદાવાદ એક દિવસના ઇન્ટરવ્યૂ માટે આવેલી વ્યક્તિનો સામાન કેટલો હોય ? તેને આજે અગિયાર વાગે ગ્રીનવેલી કંપનીની ઓફિસે પહોંચવાનું હતું. એટેચીને બેલ્ટ પરથી ઉઠાવી, આશકા રીક્ષા કરીને નવરંગપુરામાં માસીને ઘેર જવા રવાના થઇ.

વિમાનમાંથી છેલ્લો ઉતરનાર મુસાફર હતો મી. આદિત્ય ઝવેરી. તે મારા મિત્ર શ્રીકાંત ઝવેરીનો લાડકોડમાં ઉછરેલો પુત્ર હતો. શ્રીમંત બાપનો નબીરો હતો. મનમાની રીતે જીવવા વાળો હતો, છતાં યે મિલનસાર અને બુદ્ધિશાળી હતો. રખડવાનો શોખીન જીવ હતો. તેની સાથે થોડો યે સમય પસાર કરનારને તેની સાથે સારું ફાવી જતું. મિત્રપુત્રના નાતે તે મારો ભત્રીજો હોવાની સાથે મારો મિત્ર પણ હતો. તેણે કોમર્સ ગ્રેજ્યુએશન કરી, વધુ ભણવાનું મુલતવી રાખી, બાપનો ધંધો સંભાળી લીધો હતો.

છેલ્લી ઘડીએ ટીકીટ બુક કરાવીને, છેલ્લો ઉતરનાર આદિત્ય આરામથી બેલ્ટ આગળ પહોંચ્યો ત્યારે બેલ્ટ પર માત્ર તેની જ એક એટેચી પડી હતી. નફકરા લાગતા આદિત્યે એટેચી ઉઠાવી, ખભે ભરાવીને ચાલતી પકડી. બહાર તેને લેવા આવનાર ડ્રાઈવર મહેશ રાહ જોતો ઉભો હતો. આદિત્યને જોઈને તે બોલી ઉઠ્યો, ‘નાનાશેઠ, આવી ગયા ? કાંઈ તકલીફ તો નથી પડી ને ?’

‘અરે ! તકલીફ શું પડવાની હતી ? લે, આ એટેચી. મૂક ગાડીમાં.’

મહેશે એટેચી હાથમાં લીધી. તેને એટેચી વજનદાર લાગી. બોલ્યો, ‘ શેઠ, મુંબઈથી ખરીદી કરી લાવ્યા છો કે શું ? તમે ગયા ત્યારે તો એટેચી આટલી વજનદાર ન હતી.’

આદિત્ય બોલ્યો, ‘અરે, મૂક ને માથાકૂટ વજનની. તું ય શું સવારના પહોરમાં લઇ મંડ્યો છે.’

પણ ચૂપ રહે તો મહેશ શાનો ? ‘શેઠ, આજનો તમારો પ્રોગ્રામ જાણો છો ને ? મોટા શેઠે કહ્યું છે કે તમારે જમીને તરત ઓફિસે પહોંચી જવું.’

આદિત્ય બોલ્યો, ‘સારું જા, હું ઘેર જમીને તરત ઓફિસે જવા નીકળીશ. બસ, હવે આગળ કંઈ બોલતો નહિ.’

ગાડી ઘેર પહોંચી. પપ્પા તો ક્યારના ય ઓફિસે જતા રહ્યા હતા. મમ્મી તો હતી નહિ. વરસો પહેલાં, આદિત્યને મૂકીને, પ્રભુને ત્યાં સિધાવી ગઈ હતી. પણ પપ્પા શ્રીકાંતભાઇની કાળજી અને સારા સંસ્કારોથી આદિત્ય ખરાબ રવાડે ચડતાં બચી ગયો હતો. હા, થોડો બેદરકાર અને નચિંત જીવ ખરો. શ્રીકાંતભાઇ હવે તેને પરણાવી દેવા અધીરા બન્યા હતા. અત્યારે તો રસોયણ બાઈ રસોઈ કરીને જમાડતી હતી, પણ ઘરની વહુ રસોઈ કરે તેમાં ફેર તો પડે ને ?

આદિત્યે તૈયાર થવા માટે એટેચી ખોલી. પણ આ શું ? તેના આશ્ચર્ય વચ્ચે, એટેચીમાંની

કોઈ વસ્તુ તેની પોતાની ન હતી. અંદર હતાં પફપાઉડર, બંગડીઓ, ગળાનો નકલી હાર, બુટ્ટી, લેડીઝના ડ્રેસ વગેરે વગેરે. ‘નક્કી કંઇક ગરબડ થઇ છે. કોઈકે મારો સામાન ચોરીને લેડીઝનો સામાન ભરી દીધો લાગે છે. મહેશ સાચુ જ કહેતો હતો કે એટેચીનું વજન વધી ગયું છે.’

તેના મનમાં ઝબકારો થયો, ‘કદાચ આખી એટેચી જ બદલાઈ ગઈ લાગે છે. બીજા કોઈકની આવા જ રંગની આવી એટેચી હશે, એણે ભૂલમાં મારી એટેચી બેલ્ટ પરથી ઉઠાવી લીધી હોય એવું બને. હું તો છેલ્લો પ્રવાસી હતો, એટલે ખબર પડી હોત તો પણ મારી એટેચી શોધવા ક્યાં જાત ?’

પણ હાલપૂરતી આ વાત બાજુએ રાખી, ઘરમાંની સાધનસામગ્રીની મદદથી નહાવાધોવાનું પતાવી, આદિત્ય ઓફિસે પહોંચ્યો. આજે ઓફિસમાં રીસેપ્શનીસ્ટની જગા માટેના ઇન્ટરવ્યૂ રાખેલ હતા. પપ્પાએ ઇન્ટરવ્યૂ લેવાનું ક્યારનું ય શરુ કરી દીધું હતું. ચારેક ઉમેદવારોના ઇન્ટરવ્યૂ પતી ગયા હતા. પટાવાળાએ પાંચમા ઉમેદવારના નામની બૂમ પાડી, ‘મીસ આશકા મોદી.’

મીસ આશકા મોદી એટલે આપણી આ વાર્તાની હીરોઈન આશકા. તે રૂમની અંદર આવી. તેણે પહેરેલાં કપડાં જોઈને શ્રીકાંતને જરા કૂતુહલ થયું. ઝભ્ભો અને સફેદ લેંઘો, વાળ છૂટ્ટા, હાથે બંગડી નહિ, ગળામાં માળા નહિ, કાને એરીંગ નહિ. એક છોકરા જેવો દેખાવ જોઈ, શ્રીકાંત સહેજ નવાઇ પામ્યા. પણ તેમણે તો ઇન્ટરવ્યૂ લેવાનું શરુ કરી દીધું.

‘મીસ…….’

આશકા બોલી, ‘હું મીસ આશકા મોદી, સર’

શ્રીકાંત, ‘આશકા, તમે અહીં અમદાવાદમાં જ રહો છો ? કે બહાર ?’

આશકા, ‘સર, હું મુંબઈથી આવું છું. અહીં મારાં માસીનું ઘર છે ત્યાં ઉતરી છું.’

શ્રીકાંત, ‘રીસેપ્શનીસ્ટની જવાબદારી ઘણી મોટી હોય છે. આગંતુકનું સ્મિત અને પ્રેમાળ શબ્દોથી સ્વાગત કરવું, એ ખૂબ જરૂરી બાબત હોય છે.’

આશકા, ‘હું એ જવાબદારી સમજુ છું, સર.’

શ્રીકાંત, ‘પણ આશકા, મુંબઈમાં રહેનારને અમદાવાદની આ નોકરી ફાવશે ખરી ? અહીં ક્યાં રહેશો ? અવારનવાર મુંબઈ જવાનું મન નહિ થઇ જાય ?’

આશકા, ‘સર, તમે કહો છો એવું થાય ખરું, પણ અમે મૂળ તો અમદાવાદના જ વતની છીએ, એટલે અમદાવાદનું આકર્ષણ છે. અને બીજુ, ભવિષ્યમાં જો મારાં લગ્ન અમદાવાદમાં થાય તો પછી અમદાવાદમાં જ રહેવાનું થાય ને ?’

શ્રીકાંતભાઈને આશકાનો જવાબ ગમી ગયો. આદિત્ય માટે ગૃહિણી શોધવાની છે તે મનમાં યાદ આવી ગયું. તેઓ આશકાને નોકરીએ રાખવાનું વિચારતા હતા એવામાં આદિત્ય ઓફિસમાં દાખલ થયો. એની નજર આશકા પર પડી. તેના માથાથી પગ સુધી તેની નજર ફરી વળી. તેને પણ આશકાએ પહેરેલાં કપડાં જોઈને અચરજ થયું. બિલકુલ પૂરુષનાં જ કપડાં. એટલું જ નહિ, એવાં કપડાંની એક જોડ એની પોતાની પાસે પણ હતી ! પણ આજે એ જોડ પેલી એટેચીમાંથી ગુમ હતી ! કદાચ એ કપડાં જ આ છોકરીએ પહેર્યાં હોય. અર્થાત….? ‘એનો અર્થ એવો કે આ છોકરીની અને મારી એટેચી અદ્દલ સરખી હતી ? અને આ છોકરી પણ સવારે મુંબઈથી આવી હોય અને ભૂલથી મારી એટેચીને પોતાની સમજીને, એ ઉપાડીને ચાલી નીકળી હોય.’

આશકા તો સંકોચ અનુભવતી હતી. ‘ઇન્ટરવ્યૂ લેનાર વડિલ અને આ જુવાનિયો મારાં કપડાં જોઈને કેમ ચમકે છે ? શું મેં પૂરુષનાં કપડાં પહેર્યાં છે એટલે ? પણ એમને શું ખબર પડે કે મારી બેગ એરપોર્ટ પર બદલાઈ ગઈ છે ! એમાં મારી આ દશા થઇ છે !’

છેવટે આદિત્યે મૌન તોડ્યું, ‘મેડમ, તમે મુંબઈથી આજે સવારની ફ્લાઈટમાં જ આવ્યાં ?’

આશકા જરા ગભરાઈ, ‘આ જુવાનિયો આ બધુ ક્યાંથી જાણી ગયો ?’ બોલી, ‘જી’

આદિત્ય, ‘તમારા સામાનમાં આછા લીલા રંગની એક એટેચી છે ને ?’

આશકાને થયું કે ‘મારી ઉલટતપાસ થઇ રહી છે કે શું ?’ બોલી, ‘હા, કેમ ?’

આદિત્ય, ‘બસ મેડમ, તાળો મળી ગયો. તમે પહેર્યાં છે તે કપડાં મારાં છે.’

આશકાને હજુ કશી ગતાગમ પડતી ન હતી. એને તો એમ કે ‘આ બંને જણ મારાં કપડાંની પાછળ પડી ગયા છે. હું ઇન્ટરવ્યૂ આપવા આવી છું કે પોલિસ ચોકીએ ?’

આખરે આદિત્યે ભેદ ખોલ્યો, ‘મેડમ, હું પણ આજ સવારની જ ફ્લાઈટમાં મુંબઈથી આવ્યો છું. આપણા બંનેની એટેચી આછા લીલા રંગની અને એકસરખા દેખાવની છે. તમે મારી એટેચી લઈને દોડ્યાં અને છેલ્લે વધી તે તમારી એટેચી હતી, તેને મારી સમજીને હું લઇ ગયો. એવું બને કે તમારી પાસે બીજાં કપડાં નહિ જ હોય એટલે મારી એટેચીમાંનાં મારાં કપડાં પહેરીને તમે અહીં પહોંચી ગયાં. અને ઈત્તફાક તો કેવો કે તમારે બીજે ક્યાંય નહિ ને ઇન્ટરવ્યૂ માટે અહીં મારી સામે જ આવવાનું થયું ! ચોર, ચોરેલો સામાન સામે ચાલીને સોંપવા આવે તે આનું નામ !’ એમ કહીને આદિત્ય ખડખડાટ હસવા માંડ્યો.

આશકાના મન પરથી પણ હવે ભાર હળવો થઇ ગયો. તે ય હસવા માંડી. અને બોલી, ‘એ મીસ્ટર, હું ચોર નથી હોં. હવે મને મારી એટેચી પાછી આપો, નહિ તો તમે પણ ચોર, મારા જેવા.’

શ્રીકાંતભાઈ આખી વાતનો મર્મ પામી ગયા. એ પણ હાસ્યમાં જોડાઈ ગયા. તેમણે આશકાને નોકરી માટે પસંદ કરી જ, અને ભવિષ્યમાં બધુ બરાબર લાગે તો આશકાને, આદિત્ય માટે પણ પસંદ કરવાનું મનોમન વિચારી લીધું.

આશકાનો જવાબ સાંભળી, આદિત્ય ઓર ખીલી ઉઠ્યો. આશકા દેખાવમાં તો તેને ગમી જ ગઈ હતી. બોલ્યો, ‘ભલે હું ચોર, મને તો તમારું દિલ ચોરવાનું પણ મન થઇ ગયું છે, જો તમારી મંજૂરી હોય તો.’

આશકા શરમાઈ ગઈ, ‘મને નોકરી તો શરુ કરવા દો. પછી જે ચોરવું હોય તે ચોરજો.’

કહેવાની જરૂર ખરી કે આદિત્ય અને આશકા, એક જ ઓફિસમાં કામ કરતાં કરતાં પરણી ગયાં ? ફક્ત બેગ બદલાઈ જાય, એ નજીવી ઘટના ક્યારેક બે જણને કેવાં જોડી દે છે !

આ ઘટનાના એક વર્ષ પછી હું, મારી પત્ની, મારો મિત્ર કમ ભત્રીજો આદિત્ય અને આશકા, એક ગૃપની સાથે, જબલપુરની નજીક આવેલા કાન્હા નેશનલ પાર્કના પ્રવાસે નીકળ્યા. ફરવાનો શોખ તો અમને બધાને એકસરખો. અમારો મુકામ કાન્હા રીસોર્ટમાં હતો. રીસોર્ટ આગળ ઉતર્યા ત્યારે અંધારું પડી ગયું હતું. બસમાંથી અમારો બધાનો સામાન ઉતર્યો તેમાંથી અમારી બેગો ઉપાડીને અમે અમારી રૂમમાં પહોંચ્યા. રૂમ ખોલીને બેગો અંદર લીધી. થોડી વારમાં અમારા ગૃપનો એક છોકરો દોડતો અમારી રૂમમાં આવ્યો અને બોલ્યો, ‘તમારું નામ પ્રવીણભાઈ છે ?’

મેં કહ્યું, ‘હા, શું છે એનું ?’

તે બોલ્યો, ‘કાકા, તમારી બેગ બદલાઈ ગઈ છે, અને તે અમારી સાથે આવી ગઈ છે. એ બેગ

પર એક ખૂણામાં ‘પ્રવીણભાઈ’ લખેલું વાંચી, તમને શોધતો શોધતો હું અહીં આવ્યો.’

મેં ઉંચકી લાવેલી બેગ ધ્યાનથી જોઈ. તે મારી ન હતી. હું ભૂલથી બીજાની બેગ લઈને આવી ગયેલો. મેં એ બેગ પાછી આપી અને મારી બેગ મેળવી લીધી. મારો ભત્રીજો આદિત્ય અને આશકા બાજુમાં જ ઉભાં ઉભાં આ તમાશો જોઈ રહ્યાં હતાં અને મંદ મંદ હસી રહ્યાં હતાં. આદિત્ય બોલ્યો, ‘કેમ કાકા, શું વિચાર છે ? ગઈ સાલ મારી બેગ બદલાઈ ગઈ ત્યારે, મને તો બેગની સાથે સાથે આ આશકી મળી ગઈ. તમને શું મળશે ?’

આદિત્યની કોમેન્ટ સાંભળીને અમે બધાં ય હાસ્ય સાગરમાં ડૂબી ગયાં.

Previous Older Entries