અર્ધજાગ્રત મન વિષે ખાસ બાબતો

                                        અર્ધજાગ્રત મન વિષે ખાસ બાબતો

અર્ધજાગ્રત મનને કામ સોંપવાનું તો હવે તમને આવડી ગયું છે.અર્ધજાગ્રત મનને બધું જ જ્ઞાન છે. તેની પાસે બધા જ પ્રશ્નોના ઉકેલ છે. તેને સોંપેલું કામ કઈ રીતે કરવું, એની એને પૂરી ખબર છે. એટલે એને કામ સોંપાયા પછી, એ તમને સ્ફુરણાઓ દ્વારા એ કામ કરવાની રીતની જાણ કરે છે, તમે એ સ્ફુરણાઓને અનુસરો એટલે તમારું કામ થાય જ. આ રીતે તમે જીવનમાં નક્કી કરેલાં બધાં ધ્યેય પ્રાપ્ત કરી શકો. તમે ધારો એ બધું જ મેળવી શકો. આમ, જીવનમાં સુખની કોઈ કમી ના રહે.

બીજી એક બાબત ખાસ યાદ રાખવાની કે અર્ધજાગ્રત મનને પોતાની કોઈ વિચારશક્તિ નથી. એ ફક્ત નોકરની જેમ કામ જ કરે છે. એટલે જો એને ખોટું કામ સોંપાઈ જાય, તો એ ખોટું કામ પણ કરવા જ માંડે. એટલે એને કામ સોંપતી વખતે ખૂબ કાળજી રાખવી.

બીજી થોડીક બાબતો:

(૧) આપણે જે મેળવવું છે, જે ધ્યેય પ્રાપ્ત કરવું છે, તે મેળવવાની આપણને તીવ્ર ઈચ્છા, પ્રબળ ઝંખના (Burning Desire) હોવી જોઈએ.

(૨) જીવનમાં હકારાત્મક બનવું જરૂરી છે. જો તમે હકારાત્મક જીંદગી જીવતા હશો, તો તમારું અર્ધજાગ્રત મન વધુ અસરકારક રીતે કામ કરશે. તમારા ધ્યેય વિષે વિચારતા હો ત્યારે તમારું મન ધ્યેયના વિચારથી લાગણીવિભોર બની જવું જોઈએ.

(૩) ગુસ્સો ના કરવો.

(૪) આપણે બીજા લોકોની ભૂલો કે તેમના સ્વાર્થીવેડાને બહુ યાદ રાખતા હોઈએ છીએ. એવા લોકો માટે આપણા મનમાં રોષ પ્રગટે છે. એ રોષને દૂર કરી, તેમની ભૂલો માટે તેમને માફ કરવાની વૃત્તિ કેળવવી જોઈએ.

(૫) અર્ધજાગ્રત મનની શક્તિઓ પર પૂરો વિશ્વાસ હોવો જોઈએ, ભરોસો હોવો જોઈએ.અર્ધજાગ્રત મન પર શ્રધ્ધા હોવી જોઈએ. “અર્ધજાગ્રત મન કામ કરશે કે નહિ” એવી શંકા ન હોવી જોઈએ.

(૬) અર્ધજાગ્રત મન એ કદાચ શરીરમાં રહેલો ‘જીવાત્મા’ કે ભગવાનનો અંશ જ છે. અર્ધજાગ્રત મન કામ કરતુ અટકી જાય, એટલે શરીરની બધી પ્રવૃત્તિઓ (હૃદય ધબકવું વગેરે) અટકી જાય, અને માણસનું મૃત્યુ થાય.

(૭) અર્ધજાગ્રત મન એ ભગવાને મૂકેલો જીવાત્મા હોવાથી, એ બીજા લોકોના અર્ધજાગ્રત મન સાથે પણ સંપર્ક કરી શકે છે. વિશ્વમાં જે શક્તિઓ છે, એ બધા સાથે પણ એ સંપર્ક કરી શકે છે. આથી, એને બધું જ કામ કરતાં આવડે છે.

તમે તમારા અર્ધજાગ્રત મનને ઓળખો. તેની સાથે થોડો સમય વિતાવો. તમારી અંદરની દુનિયામાં ડોકિયું કરવાની ટેવ પાડો, તે તમારાં બધાં કામ કરી આપશે. તમારું જીવન ધન્ય થઇ જશે. અલ્લાઉદ્દીનના જાદુઈ ચિરાગના જીનની જેમ અર્ધજાગ્રત મન બધાં જ કામ કરી આપશે.

આમ છતાં, ઘણા લોકો દુખી કેમ છે? કેમ કે તેમને અર્ધજાગ્રત મન વિષે બહુ ખબર નથી, અથવા તો અર્ધજાગ્રત મનનો ઉપયોગ કરતાં આવડતો નથી. તેમને ઉપર લખી એ બધી બાબતોનો ખ્યાલ નથી. એટલે તમે આ બધું વિચારો, જીવનનો રાહ બદલો. પછી જુઓ કે અર્ધજાગ્રત મન તમને સુખની ચરમસીમાએ પહોંચાડે છે કે નહિ.

ઘણા લોકોએ અર્ધજાગ્રત મનની શક્તિઓનો ઉપયોગ કરીને ઘણું મેળવ્યું છે. (એક સાદું ઉદાહરણ લખું. તમે રાત્રે નક્કી કરીને સુઈ જાવ કે સવારે પાંચ વાગે ઉઠવું છે, તો એલાર્મ મૂક્યા વગર જ તમે પાંચ વાગે ચોક્કસ જાગી જશો. આ અર્ધજાગ્રત મનની શક્તિ છે.) ભગવાન બુદ્ધ, મહાપ્રભુજી વલ્લભાચાર્ય, નરસિંહ મહેતા – આવા મહાપુરુષોએ જે સિધ્ધિઓ મેળવી છે, કે ભગવાનનો સાક્ષાત્કાર કર્યો છે, તે તેમણે તેમના અર્ધજાગ્રત મન દ્વારા જ મેળવ્યું છે.

Advertisements

 અર્ધજાગ્રત મન દ્વારા ધ્યેયની પ્રાપ્તિ

                               અર્ધજાગ્રત મન દ્વારા ધ્યેયની પ્રાપ્તિ

આપણે આગળ જોયું કે આપણે જે ધ્યેય પ્રાપ્ત કરવું છે, તે સિદ્ધ કરવાનું કામ અર્ધજાગ્રત મનને સોંપવું જોઈએ. અર્ધજાગ્રત મનને કામ કઈ રીતે સોંપવું ,એની અહીં વાત કરીએ.

આ માટેની એક રીત અહીં લખું છું. તમે રાત્રે સૂવા પડો ત્યારે, ઉંઘ આવી જતા પહેલાંની પાંચેક મિનીટ એવી હોય છે કે જેમાં તમે પૂરા જાગતા ન હો કે પૂરા ઉંઘી પણ ન ગયા હો. આ સમયે આપણે અર્ધજાગ્રત મનને જે સૂચન કરીએ, તે અર્ધજાગ્રત મનમાં બરાબર પહોંચી જાય છે. એટલે કે જે વસ્તુ પ્રાપ્ત કરવી છે, તેનું આ સમયે મનમાં રટણ કરતાં કરતાં ઉંઘી જવાનું. દા.ત. તમારે માઈક્રોસોફ્ટ કંપનીમાં જોબ મેળવવી છે, તો “મારે  માઈક્રોસોફ્ટ કંપનીમાં જોબ મેળવવી છે, મારે માઈક્રોસોફ્ટ કંપનીમાં જોબ મેળવવી છે” એવી ઈચ્છા કરતાં કરતાં ઉંઘી જવું. પછી અર્ધજાગ્રત મન, તમે સોંપેલું કામ કરવા માંડશે. આવું રટણ રોજેરોજ રાત્રે સૂતી વખતે કરવું. ઓછામાં ઓછા ૨૧ દિવસ સુધી તો આ પ્રમાણે કરવું જ. સવારે પથારીમાં જાગો ત્યારે પણ તરતની થોડીક ક્ષણો એવી હોય છે કે જેમાં જાગતાઉંઘતા હોઈએ, આ ક્ષણે પણ આપણા ધ્યેયનું રટણ કરવું. આમ કરવાથી આપણી ઈચ્છાની માહિતી અર્ધજાગ્રત મન પાસે પહોંચી જાય છે. પછી અર્ધજાગ્રત મન આ કામ કરવાનું શરુ કરી દે છે.

અર્ધજાગ્રત મન ચિત્રોની ભાષા વધુ સારી રીતે સમજે છે. એટલે તમે તમારા ધ્યેયને લગતાં ચિત્રો તૈયાર કરો, અથવા ધ્યેયને લગતાં ચિત્રોની કલ્પના કરો. જેમ કે તમારું જો માઈક્રોસોફ્ટ કંપનીમાં જોબ મેળવવાનું ધ્યેય છે, તો તમે, તમને માઈક્રોસોફ્ટ કંપનીમાં જોબ મળી ગઈ હોય અને તમે તેની ઓફિસમાં તમારા ક્યુબમાં બેસીને લેપટોપ પર કામ કરતા હો, એવા ચિત્રની કલ્પના કરો. અરે, ક્યાંક આવી અન્ય જગાએ બેસીને તમે એવો ફોટો પડાવો, આ ફોટાને અવારનવાર જુઓ, તમારા હાલના ઘરના ટેબલ આગળ સામે એક વિઝન બોર્ડ બનાવી એના પર આ ફોટો લગાડો, અને એને અવારનવાર જોતા રહો, એટલે આ ફોટો તમારા માનસપટ પર અંકિત થઇ જશે. રાત્રે ઉંઘી જતા પહેલાં અને સવારે પૂરા જાગી જતા પહેલાં, ધ્યેયનું રટણ કરતા હોઈએ ત્યારે આંખો બંધ રાખીને કલ્પના કરશો તો આ ફોટો તમને તમારી આંખોની સામે કોઈ કાલ્પનિક પડદા પર દેખાશે. આ ક્રિયાને ‘વિઝ્યુલાઇએશન’ (Visualization) કહે છે. વિઝ્યુલાઈઝેશનથી તમારા ધ્યેયનાં ચિત્રો તમારા અર્ધજાગ્રત મનમાં પહોંચી જશે.

તમારા ધ્યેયને, આ રીતે, તમારા અર્ધજાગ્રત મન સુધી પહોંચાડ્યા પછી, તમારું અર્ધજાગ્રત મન તમારા ધ્યેયને સાચું બનાવવા માટે કામે લાગી જશે. અર્ધજાગ્રત મનને બધું જ જ્ઞાન છે, તેને સોંપેલું કામ કઈ રીતે કરાય, એની એને ખબર છે. એટલે તે આપણને, તે ધ્યેય પ્રાપ્ત કરવા અંગેના સંદેશા મોકલવાનું શરુ કરે છે, કઈ રીતે? આપણે રાબેતા મૂજબ જીવતા હોઈએ અને કોઈ દિવસ અચાનક જ આપણને સ્ફૂરણા થાય કે, “માઈક્રોસોફ્ટમાં ઇન્ટરવ્યૂમાં પાસ થવા માટે અમુક બૂક વાંચવી જોઈએ.” અને આપણે એ બુક વાંચવા માંડીએ. વળી, કોઈક વાર ઓચિંતું જ સુઝે કે “અમુક જાણીતા નિષ્ણાતને મળીને, અમુક ટેકનીકલ બાબતો જાણી લેવી જોઈએ કે જે ઇન્ટરવ્યૂમાં કામ લાગે.” અને આપણે એવા નિષ્ણાતને મળીને એ બધું જાણી પણ લઈએ. આવી સ્ફૂરણાઓ આપણા અર્ધજાગ્રત મને આપણને મોકલી હોય છે.

અર્ધજાગ્રત મનની શક્તિ એટલી વિશાળ છે કે એ બીજા માણસોનાં અર્ધજાગ્રત મન સાથે પણ જોડાય છે, તેની સાથે ઇન્ટરએક્શન કરે છે, આપણું અર્ધજાગ્રત મન, માઈક્રોસોફ્ટ કંપનીના ઇન્ટરવ્યૂ લેનારના અર્ધજાગ્રત મન સુધી પહોંચીને પણ, “તમે ઇન્ટરવ્યૂમાં પસંદ થાઓ” એવું વાતાવરણ ઉભું કરે છે. ઘણી વાર, તો આપણું અર્ધજાગ્રત મન વિશ્વચેતનાનો ઉપયોગ કરી, “તમે સિલેક્ટ થાવ” એવો આખો માહોલ ઉભો કરે છે. અને, છેલ્લે, તમે સિલેક્ટ થઇ જાઓ છો !! બોલો, જોઈ ને, અર્ધજાગ્રત મનની તાકાત? “મન હોય તો માળવે જવાય” એ ગુજરાતી કહેવત આ વાતને સાર્થક કરે છે.

આ કંઈ ગપગોળા નથી. પણ દુનિયાના ઘણા ભણેલાગણેલા વિદ્વાન માણસોએ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી શોધી કાઢેલી રીત છે. અને ઘણા લોકોએ આ રીતે અર્ધજાગ્રત મનનો ઉપયોગ કરીને પરિણામો મેળવેલાં છે. મેં પણ એવું ઘણી વાર અનુભવ્યું છે કે રાતે એન્જીનીયરીંગના વિષયનો કોઈ દાખલો ગણવા બેઠો હોઉં, અને એ દાખલો ના આવડ્યો હોય, પછી સૂવા પડું અને એ દાખલો યાદ કરતાં કરતાં ઉંઘી જાઉં, સવારે જાગું ત્યારે એ દાખલો ગણવાની રીત જડી ગઈ હોય. આ કામ અર્ધજાગ્રત મને રાત્રિ દરમ્યાન કરી નાખ્યું હોય, અને સવારે મને પ્રેરણા આપી હોય.

અર્ધજાગ્રત મનની શક્તિઓ વિષે ઘણાં પુસ્તકો લખાયાં છે. એમાંનું એક જાણીતું પુસ્તક “The power of your subconscious mind” છે. તેના લેખક Joseph Murphy છે. આ વિષયને લગતું એક ગુજરાતી પુસ્તક પણ ખૂબ જાણીતું છે. એ પુસ્તકનું નામ “પ્રેરણાનું ઝરણું” છે, અને એના લેખક છે, ડો. જીતેન્દ્ર અઢિયા.

છેલ્લે, એક ખાસ વાત કહું કે અર્ધજાગ્રત મનની શક્તિઓનો અસરકારક ઉપયોગ કરવા માટે તમારે, અમુક બાબતો અમલમાં મૂકવી જરૂરી છે. આ બાબતોની વિગતે વાત હવે પછીના લેખમાં કરી, આ વિષય પૂરો કરીશું.

ધ્યેય કઈ રીતે પ્રાપ્ત કરવું?

                                    ધ્યેય કઈ રીતે પ્રાપ્ત કરવું? (How to achieve the goal?)

ગયા લેખમાં આપણે વાત કરી કે સુખી જીવન જીવવા માટે પહેલાં તો જીવનનું ધ્યેય નક્કી કરવું જોઈએ. તમારે શું મેળવવું છે, તે નક્કી કરવું જોઈએ. દરેક વ્યક્તિની ઉંમર અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે દરેકનાં ધ્યેય જુદાંજુદાં હોઈ શકે છે. દા. ત. ધોરણ ૧૨માં ભણતા વિદ્યાર્થીનું ધ્યેય વાર્ષિક પરીક્ષામાં ૯૦ ટકા લાવવાનું હોઈ શકે. કોઈ નોકરી કે ધંધો કરતા માણસનું ધ્યેય આવતા એક વર્ષમાં વીસ લાખ રૂપિયા કમાવાનું હોઈ શકે. ૮૦ કિલોગ્રામ વજન ધરાવતી જાડી વ્યક્તિનું ધ્યેય એક મહિનામાં ૫ કિલો વજન ઘટાડવાનું હોઈ શકે. અમેરીકામાં સામાન્ય આઈટી કંપનીમાં નોકરી કરતા કોઈ આઈટી એન્જીનીયરનું ધ્યેય માઈક્રોસોફ્ટ કંપનીમાં જોબ મેળવવાનું હોઈ શકે. વળી વ્યક્તિને એક ધ્યેય પ્રાપ્ત થઇ જાય, પછી આગળ ઉપર તે બીજું કંઈ મેળવવા માટે બીજું ધ્યેય રાખી શકે.

ધ્યેય નક્કી કર્યા પછી, તે ધ્યેય પ્રાપ્ત કરવા માટે આપણે મહેનત કરતા હોઈએ છીએ, પણ દરેક વખતે ધ્યેય પ્રાપ્ત થાય એવું ના પણ બને. આપણે કેટલાય કિસ્સા જોઈએ છીએ, કે માણસ મહેનત કરે છતાં ય જોઈતી વસ્તુ તેને પ્રાપ્ત થતી નથી. હું અહીં એક એવી રીત બતાવું છું કે જેનાથી તમે નક્કી કરેલું ધ્યેય તમને ચોક્કસ પ્રાપ્ત થાય. ધ્યાનથી અને ધીરજથી આ વાત આગળ વાંચો.

તમને રાજા અલ્લાઉદીનના જાદુઈ ચિરાગની વાર્તા ખબર છે? ચિરાગ એટલે દીવો. અલ્લાઉદીન પાસે એક જાદુઈ ચિરાગ હતો, એના પર તે આંગળી ઘસે, એટલે એમાંથી જીન પ્રગટ થાય, અને પૂછે, “બોલ, માગ, માગે તે આપું.” પછી રાજાને જે જોઈતું હોય તે માંગે, અને જીન તરત જ એ વસ્તુ હાજર કરી દે. આવો જાદુઈ ચિરાગ આપણને મળી જાય તો, કેવી મજા આવી જાય ! આપણને જે જોઈતું હોય એ બધું જ તે ચિરાગ પાસે માગી લેવાય. આપણું ધ્યેય પણ માગી લેવાય, આમ આપણું ધ્યેય પ્રાપ્ત થઇ જાય.

આવો જાદુઈ ચિરાગ ક્યાંથી લાવવો? હું તમને જણાવું કે આવો જાદુઈ ચિરાગ આપણી દરેકની પાસે છે જ. આપણું અર્ધજાગ્રત મન એ આપણો જાદુઈ ચિરાગ છે. આપણું આ અર્ધજાગ્રત મન આપણને જોઈતી બધી વસ્તુઓ ચોક્કસપણે મેળવી આપે એમ છે. એ કઈ રીતે બધું મેળવી આપે, તેની અહીં વિગતે વાત કરીએ.

આપણને દરેકને બે મન હોય છે, એક જાગ્રત મન (Conscious mind) અને બીજું અર્ધજાગ્રત મન (Subconscious mind). બંને મન કેવા પ્રકારનાં કાર્યો કરે છે, તે કહું. આપણે જાગતા હોઈએ ત્યારે આપણે સમજી વિચારીને જે કાર્યો કરીએ છીએ, જે નિર્ણયો લઈએ છીએ, સારુંનરસું સમજી શકીએ છીએ, એ બધું જાગ્રત મન દ્વારા કરીએ છીએ. એટલે કે જાગ્રત મન વિચાર કરી શકે છે, નિર્ણયો લઇ શકે છે, સારુંખોટું સમજી શકે છે, તકને ઓળખી શકે છે. જાગ્રત મન આપણે જાગતા હોઈએ ત્યારે જ કામ કરે છે. શરીરમાં જાગ્રત મનની શક્તિ ફક્ત ૧૦ ટકા જ છે.

આપણું અર્ધજાગ્રત મન ચોવીસે કલાક કામ કરે છે. આપણે જાગતા કે ઉંઘતા હોઈએ, બેભાન થઇ ગયા હોઈએ ત્યારે પણ શરીરમાં અર્ધજાગ્રત મનની કામગીરી ચાલુ હોય છે. તેની તાકાત ૯૦ ટકા છે. અર્ધજાગ્રત મન કેવાં કામ કરે છે, એનાં થોડાં ઉદાહરણો આપું. શરીરમાં ખોરાક પચવાની, હૃદયને ધબકતું રાખવાની, ઉંઘમાં પડખું ફેરવવાની, ઘા પડ્યો હોય તો રૂઝાવાની, ઉંમર સાથે શરીરની વૃદ્ધિ, યાદશક્તિ, ત્રિકાળજ્ઞાન, ટેલીપથી – આ બધી ક્રિયાઓ અર્ધજાગ્રત મન દ્વારા થાય છે. આ બધું કામ અર્ધજાગ્રત મનને કુદરતી રીતે જ (by default) સોંપાયેલું છે, અને અર્ધજાગ્રત મન આપણા શરીરમાં આ કામો ચોવીસે કલાક સતત કર્યે રાખે છે. અર્ધજાગ્રત મનને કંઈ વિચારવાનું નથી હોતું, તેણે કોઈ નિર્ણય લેવાનો નથી હોતો. આમ, અર્ધજાગ્રત મન પાસે વિચારવાની કે નિર્ણય લેવાની શક્તિ નથી. તેણે તો બસ સોંપેલું કામ જ એક વફાદાર સેવકની જેમ કર્યે રાખવાનું હોય છે. આમ, અર્ધજાગ્રત મન એ સેવક છે, અને તેને જે કામ સોંપાયેલાં છે, તે કામો તે કર્યે રાખે છે. આનો અર્થ એ થયો કે જો તમે અર્ધજાગ્રત મનને બીજાં નવાં કામ સોંપો, તો તે એ બધાં કામ પણ કરી આપે. એટલે કે આપણાં જે ધ્યેય છે, તે અર્ધજાગ્રત મનને સોંપી દો, તો તે આપણાં ધ્યેય સિદ્ધ કરી આપે. હા, તમે તેને સોંપેલું કામ સારું છે કે ખરાબ, તેનો નિર્ણય કરવાની તેનામાં શક્તિ નથી. એટલે તમે તેને જે કામ સોંપો, સારું કે ખરાબ, એ બધું જ કામ તે કરી આપશે. એટલે ભૂલથી તેને ખરાબ કામો ના સોંપાઈ જાય તેનું ધ્યાન રાખવું.

હવે પ્રશ્ન એ છે કે આપણા અર્ધજાગ્રત મનને આપણે કામ કઈ રીતે સોંપવાં? અને અર્ધજાગ્રત મન તે કામો કઈ રીતે કરી આપે? આ બાબતની વાત આવતા લેખમાં વિગતે કરીએ.

જીવનમાં ધ્યેય (Goal, લક્ષ્ય) નક્કી કરવું જોઈએ.

                  જીવનમાં ધ્યેય (Goal, લક્ષ્ય) નક્કી કરવું જોઈએ.

જિંદગી એકદમ સુખમાં અને આનંદમાં પસાર થતી હોય એ કોને ના ગમે? બધા જ માણસો સુખ મેળવવા દોડી રહ્યા છે. આમ છતાં, કેટલા માણસો સુખી છે? દુનિયામાં તમને જાતજાતનાં દુખો જોવા મળશે. કોઈ ગરીબ છે, સખત મહેનત કરવા છતાં પેટપૂરતું ખાવા નથી મળતું, કોઈને માંદગી પીછો નથી છોડતી, કોઈને વારસામાં દિકરો કે દિકરી નથી, કોઈ પૈસાપાત્ર હોવા છતાં દિકરો કહ્યામાં નથી, કોઈ વહુને સાસુની સતામણીનું દુઃખ છે, કોઈને સારું ભણવા છતાં સંતોષકારક નોકરી કે ધંધો નથી મળતો. આમ, જાતજાતનાં દુઃખોથી માણસ ઘેરાયેલો દેખાશે.

તો સુખેથી કોણ જીવે છે? શું, જિંદગીમાં સુખ હોય જ નહિ? ના, ના, એવું જરાય નથી. તમારે સુખેથી અને આનંદમાં જીવવું હોય તો કોણ રોકે છે? મોટા ભાગનાં દુખો તો માણસ જાતે જ ઉભાં કરે છે અને દુઃખી થાય છે. તમારે સુખમય જિંદગી જીવવી છે? તો તમારો જીવવાનો રાહ બદલો. જીવવાનો નવો રસ્તો અપનાવો. પછી જુઓ કે જિંદગીમાં સુખ જ સુખ છે કે નહિ.

સુખી જીવન જીવવા માટે પહેલાં તો જીવનનું ધ્યેય નક્કી કરો. તમારે જીવનમાં શું મેળવવું છે, તમારે નોકરી કે ધંધો કે શું કરવું છે, તમારે શું બનવું છે, એ સ્પષ્ટપણે નક્કી કરો. તમારે સારું ભણીને પ્રોફેસર બનવું છે? તમારે સારા નામાંકિત ડોક્ટર બનવું છે? તમે નેતા બનીને દેશસેવા કરવા માગો છો? તમારે કોઈ ઉદ્યોગ સ્થાપીને ઉદ્યોગપતિ બનવું છે? તમારે જે કંઇ બનવું હોય તે, વિદ્યાર્થી ઉમરમાં જ નક્કી કરી લો.

સામાન્ય રીતે વિદ્યાર્થી સ્કુલમાં ધોરણ દસ પાસ કરે, પછી તેણે કઈ લાઈનમાં ભણવું છે, તે નક્કી કરવાનું હોય છે. વિદ્યાર્થીએ પોતાને શું ગમે છે, ભવિષ્યમાં પોતે શું બનવા ઈચ્છે છે, તે અહીંથી જ નક્કી કરવું જોઈએ. પોતાને જેનો શોખ હોય, જે બાબત ગમતી હોય, તે ક્ષેત્ર પસંદ કરે તો એનું ભવિષ્ય ખૂબ જ દીપી ઉઠે.

પોતે જે ક્ષેત્ર પસંદ કર્યું હોય, એમાં આગળ આવવા માટે સખત મહેનત, આવડત અને પ્રબળ ઝંખના હોવી જરૂરી છે. ધીરુભાઈ અંબાણી પેટ્રોલ પંપ ઉપર પેટ્રોલ પૂરતાં પૂરતાં, પેટ્રોલ પેદા કરવાની પોતાની રીફાઈનરી હોય એવું વિચારતા રહ્યા, એ ધ્યેય પાછળ મંડ્યા રહ્યા અને એ ધ્યેયને સિદ્ધ કરીને જ જંપ્યા. આવાં તો ઘણાં ઉદાહરણો જોવા મળશે.

ધ્યેય ઘણી બાબતોને લગતાં હોઈ શકે. જેમ કે (૧) કોઈએ શરીર તંદુરસ્ત રહે એવું ધ્યેય રાખ્યું હોય (૨) કોઈને પૈસા એકઠા કરવાનું ધ્યેય રાખ્યું હોય (૩) કોઈએ કુટુંબમાં સરસ સંપ રહે એવું ધ્યેય રાખ્યું હોય વગેરે. જે કોઈ ધ્યેય રાખો એની સાથે સમય મર્યાદા અને ધ્યેયનું માપ પણ નક્કી રાખવું જોઈએ. દા. ત. કોઈ એવું ધ્યેય રાખી શકે કે મારે આ એક વર્ષ દરમ્યાન વીસ લાખ રૂપિયા કમાવા છે.

મધ્યમ વર્ગના મોટા ભાગના લોકો સામાન્ય નોકરી કરતા હોય છે, જેવી કે, ક્લાર્ક, મદદનીશ, ગુમાસ્તા, હિસાબનીશ વગેરે. આવા લોકો ખાવાપીવા અને રહેવાની સગવડ જેટલું કમાઈ લેતા હોય છે, પણ એથી વધુ આગળ વિચારતા નથી હોતા. તેઓ સામાન્ય રીતે નોકરી કરીને આવે પછી, છાપું વાંચે, ટીવી જુએ, મોબાઈલ મચડે, ઘરવાળા જોડે થોડીઘણી રૂટીન વાતો કરે અને દિવસ પૂરો કરે. તેમની આ ઘરેડ આખી જીંદગી ચાલ્યા કરે. તેઓ એનાથી આગળ વધવાનું વિચારતા જ નથી હોતા. તેમને બીજું કોઈ ધ્યેય જ નથી હોતું. કદાચ કોઈને વધુ કમાવાનો વિચાર આવે તો કોઈ શેરબજારમાં થોડા પૈસા રોકે, કોઈ વળી નાના ફ્લેટની કોઈ સ્કીમમાં પૈસા રોકે, કોઈ ટ્યુશન કરે વગેરે. પણ ભાગ્યે જ કોઈને જીવનમાં કંઇક ખાસ કરી બતાવવાનો વિચાર આવે.

કંઇક ખાસ એટલે દા. ત. કોઈ પોતાનો ઉદ્યોગ સ્થાપીને ખૂબ કમાઈને બીજાઓ માટે નોકરીઓ ઉભી કરે, કોઈ વસ્તુનું ઉત્પાદન કરી દેશના વિકાસમાં ફાળો આપે, કોઈ વ્યક્તિ અમુક ક્ષેત્રમાં નિષ્ણાત બનીને સેલિબ્રિટી બની જાય, જેવા કે પ્રખ્યાત લેખક, ગાયક, ક્રિકેટર, હીરો-હિરોઈન, સંગીતકાર, વૈજ્ઞાનિક, આઈટી નિષ્ણાત વગેરે. આવા નિષ્ણાતોને આપણે બધા સારી રીતે જાણીએ છીએ. નરેન્દ્ર મોદી, સચિન તેન્ડુલકર, લતા મંગેશકર, અમિતાભ બચ્ચન અને બીજા કેટલાય આગળપડતા લોકો – આ બધાને કોણ નથી ઓળખતું? તેઓ પણ આપણા જેવા માણસો જ છે ને? પણ તેઓએ જીંદગીમાં કોઈ ધ્યેય નક્કી કર્યું, એ ધ્યેય પ્રાપ્ત કરવાની આવડત મેળવી, સખત મહેનત કરી, અને એમનું સ્થાન પ્રાપ્ત કરી શક્યા. આપણે એકઝેટલી એમના જેવા જ બનવું છે, એવું નથી, પણ આપણને જે પસંદ હોય તે ક્ષેત્રમાં જવાનું.

આમ જીવનમાં ધ્યેય નક્કી કરવું ખૂબ જરૂરી છે, પછી એ દિશામાં કામ કરતા રહીએ તો જરૂર એક દિવસ એ ધ્યેય પ્રાપ્ત કરી શકાશે. સામાન્ય મજૂર પણ જો આવું વિચારે તો તે પણ આગળ આવી શકે. દુનિયામાં ધ્યેય નક્કી કરી, જોઈતી વસ્તુઓ પ્રાપ્ત કરો તો પછી સુખ હાજર જ છે.

નક્કી કરેલું ધ્યેય પ્રાપ્ત કરવાની તાકાત આપણી પોતાની પાસે જ છે, એ કઈ રીતે, તે હવે પછીના લેખમાં.

 સંબંધોની સુગંધ

                                             સંબંધોની સુગંધ

અમારા એક સ્નેહી પરેશભાઈ છે, તેઓ દિવાળી કેવી રીતે ઉજવે છે, તેની વાત કરું. તેઓ ચાર ભાઈ છે. દિવાળીના ચારપાંચ દિવસો દરમ્યાન તેઓ ગમે તે એક ભાઈને ત્યાં પત્ની-બાળકો સહિત બધા ભેગા રહે છે. રોજ નવી નવી વાનગીઓ બને, બધાં સાથે બેસીને જમે, એક દિવસ બધા ક્યાંક ફરવા જાય, એક દિવસ હોટેલમાં જમવાનું રાખે, સાંજે બધા ભેગા મળી કુટુંબની, બાળકોની અને સમાજની વાતોચીતો કરે, પત્તાં અને અંતાક્ષરી જેવી રમતો રમે, છોકરાં દારૂખાનું ફોડે, આમ આનંદ અને કિલ્લોલથી ચારપાંચ દિવસો ક્યાં પસાર થઇ જાય એની ખબર પણ ના પડે. બીજા વર્ષે બીજા ભાઈને ત્યાં દિવાળી ઉજવાય. પરેશભાઈને ત્યાં વર્ષોથી આ પ્રથા ચાલે છે.

આવું ક્યારે શક્ય બને? બધા ભાઈઓ લાગણી અને હુંફના સારા સંબંધોથી જોડાયેલા છે, અને તેથી જ આ પ્રકારે તેઓ સાથે રહી શકે છે. કોઈકને કદાચ વધારે ખર્ચ થઇ જાય કે કંઇક જતું કરવું પડે તો પણ તેઓ તે હોંશે હોંશે કરે છે. આવો સંબંધ રાખવાથી મન પ્રસન્ન રહે છે, અને વખત આવે એકબીજાની મદદ મળી રહે છે.

મનુષ્ય સામાજિક પ્રાણી છે. તે એકલો રહી શકતો નથી. દરેકને કુટુંબ અને સમાજની જરૂર છે. પોતાની જરૂરિયાત એકબીજાની સહાયથી જ પૂરી પડે છે. તો પછી બધા સાથે સારા સંબંધો કેમ ના રાખવા?

ઘણા પૈસાપાત્ર માણસોને અહંકાર આવી જતો હોય છે. “મારી પાસે પૈસા છે, મારે બીજાની શું જરૂર છે? પૈસાથી બધું જ મળી રહેશે” આવી વિચારસરણીવાળા લોકો પણ હોય છે. આવા લોકો બીજાઓ સાથે ખાસ સંબંધ નથી રાખતા. પણ તેઓએ વિચારવું જોઈએ કે વખત આવે, ધૂળનો પણ ખપ પડે છે. ક્યારે કોની જરૂર પડી જાય એ કહેવાય નહિ. માટે દરેક સાથે સારા સંબંધ રાખવા ખૂબ જરૂરી છે. દરેકની સાથે સારી રીતે પ્રેમથી વર્તીને, હસીખુશીથી વાતો કરીને, ક્યારેક મદદ કરીને સારા સંબંધો સાચવી શકાય છે. કોઈને મદદ ત્રણ રીતે થઇ શકે છે, પૈસાથી, સમય ફાળવીને અને કોઈનું કામ કરી આપીને.

ઘણા લોકો ખૂબ સંકુચિત વિચારના હોય છે. તેઓ બીજાનો લાભ લઇ લેવામાં માને છે, પણ બીજા માટે પોતે કશું જતું કરવા તૈયાર નથી હોતા. ઘણાં કુટુંબોમાં તમે જોશો તો ભાઈભાઈ વચ્ચે સંબંધો સારા નથી હોતા, તેનું કારણ આ જ છે. આવા લોકો આનંદ અને સુખથી નથી જીવી શકતા. તેઓને બીજાની ભૂલો દેખાયા જ કરે છે. તેઓના મન પર સતત ભાર રહ્યા કરતો હોય છે.

તમે પત્ની અને બાળકો સાથે સારી રીતે વર્તો, કુટુંબના બીજા સભ્યો સાથે સારો સંબંધ રાખો, સગાંવહાલાં અને સંપર્કમાં આવતા બધા લોકો સાથે સારું વર્તન રાખો, તો તમારું મિત્રવર્તુળ બહોળું થાય છે, અને આપત્તિ વખતે આવા બધા લોકો તમારી પડખે આવીને ઉભા રહે છે. તમે આવું બધું અનુભવ્યું જ હશે.

સગા અને મિત્રોને અવારનવાર ફોનથી મળતા રહો, ક્યારેક એકબીજાને નાસ્તા અને જમણ પર બોલાવો, ક્યારેક બધા સાથે ફરવા જાઓ, પ્રસંગોએ બધા ભેગા મળો – આવું બધું સારા સંબંધો માટે બહુ ઉપયોગી છે. આજે ઘણા લોકો આવું બધું સમજ્યા છે. હવે તો ઈન્ટરનેટ, મોબાઈલ, ફેસબુક, વોટ્સ અપ અને ટવીટરનો જમાનો છે. સંપર્કો રાખવા અને સંબંધો સાચવવા આ સગવડો બહુ જ કામ આવે છે. (હા, તેનો બિનજરૂરી ઉપયોગ કરીને ટાઈમ બગાડવો યોગ્ય નથી.)

સંબંધો બે પ્રકારના છે, કૌટુંબિક અને વ્યાપારિક. કૌટુંબિક સંબંધોમાં સ્નેહ અને હુંફનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. ઘણા લોકો પોતાનું ઘણું જતું કરીને પણ સંબંધો ટકાવી રાખે છે. આવા લોકો કુટુંબમાં આદરણીય બની જાય છે. વ્યાપારિક સંબંધોમાં પૈસા વચ્ચે આવે છે. એમાં કોઈક લોકો છેતરપીંડી પણ કરે છે. તેઓ કોઈના વિશ્વાસપાત્ર નથી રહેતા. સરવાળે તો જે પ્રામાણિક છે, તેઓ જ સારા દેખાય છે, અને તેઓ જ આનંદ અને આદર પ્રાપ્ત કરે છે.

ઘરથી માંડી સમાજ અને મિત્રો સુધી સારો સંબંધ જાળવનાર ઘણું મેળવે છે. ગુમાવવાનું કંઈ જ નથી હોતું. મનની તંદુરસ્તી સારી રહે છે. શારીરિક તંદુરસ્તી પણ સારી રહે છે. હસતો અને પ્રેમાળ માણસ સહુને ગમે છે. એક સ્મિત રેલાવીને સામા માણસના દિલમાં સ્થાન પ્રાપ્ત કરી શકાતું હોય, તો શા માટે હસતા ના રહેવું? આવી વ્યક્તિને સહુનો સાથ મળતો રહે છે, અને જીવન સરળતાથી અને સુખમય રીતે ચાલ્યા કરે છે.

ચાલો, આપણે પણ જીવનમાં સંબંધોની સુગંધ ફેલાવતા રહીએ.

સુખનું સરનામુ

                                        સુખનું સરનામુ

તમે અલગ અલગ માણસોને પૂછો કે ‘ભાઈ, તમે રોજ જે કામ કરો છો, જે મહેનત કરો છો, તે શેના માટે કરો છો?’ તો એના જે જવાબો મળશે તે કંઇક આવા હશે.

‘પૈસા કમાવા માટે’

‘બાળકોના સારા ભવિષ્ય માટે’

‘કુટુંબના સભ્યો માટે’ વગેરે વગેરે.

વળી એમને આગળ પૂછો કે ‘આ બધું શા માટે કરો છો?’ તો છેવટે અંતિમ જવાબ તો એવો જ આવે કે ‘જિંદગીમાં સુખ, સંતોષ અને આનંદ મેળવવા માટે.’

દરેક વ્યક્તિને સુખ, સંતોષ અને આનંદ સભર જિંદગી જીવવાની ઈચ્છા હોય છે. સુખ મેળવવા માટે તે રોજેરોજ મહેનત કરતો રહે છે. વળી, દરેકની સુખની વ્યાખ્યા પણ જુદી જુદી હોઈ શકે છે. સુખ, આપણા વિચારો, રસ, રુચિ અને આપણે કેવા માહોલમાં રહીએ છીએ, તેની સાથે સંકળાયેલું હોય છે. જુદા જુદા માણસોને જુદી જુદી બાબતોમાં સુખ મળે છે. તમે માણસો સાથે ચર્ચા કરી, સર્વે કરશો તો કોને શેમાંથી સુખ મળે છે, તે જાણવા મળશે. આવી થોડી બાબતો અહીં લખું?

(૧) મોટા ભાગના માણસોને કમાઈને પૈસા ભેગા કરવામાં આનંદ આવતો હોય છે.

(૨) ઘણાને સત્તા પ્રાપ્ત કરવામાં આનંદ મળે છે.

(૩) ઘણા લોકોને તંદુરસ્તી સાચવવાનું ગમે છે. તેઓ બીજી બધી બાબતો કરતાં, તંદુરસ્તીને સૌથી વધુ પ્રાધાન્ય આપે છે.

(૪) ઘણા લોકોને કુટુંબ, સગા અને મિત્રો સાથે સંબંધ સાચવવામાં મજા આવે છે. તેઓ આવા સંબંધો સાચવવામાં હંમેશાં ખુશ રહે છે. પોતાનું જતું કરીને પણ સંબંધો નિભાવે છે.

(૫) અમુક લોકોને બીજાને મદદ કરવામાં સંતોષ મળતો હોય છે. તેઓ ગરીબગુરબાંને સહાય કરતા જ રહે છે.

(૬) ઘણા લોકો આખો દિવસ પ્રભુ ભજનમાં મસ્ત રહે છે. તેઓ દેવદર્શને જાય, સત્સંગ કરે, ભજનો ગાય, મનમાં ભગવાનનું નામ લીધા કરે અને આનંદ માણે.

(૭) એવા ઘણા લોકો છે જેમને જમીનો, મકાનો, સોનું અને મિલકતો ભેગી કરવામાં આનંદ આવતો હોય.

(૮) ઘણા યુવાનોને રમતગમતોમાં મજા આવતી હોય છે. એમાંના કોઈક તો કોઈક રમતમાં નિષ્ણાત બની જાય અને તેને જ કેરીયર બનાવી દે.

(૯) કોઈકને ફરવાનો અને રખડવાનો શોખ હોય છે. એમને એમાં જ આનંદ આવતો હોય છે. તેઓ પર્વતો, જંગલો, કેડીઓ, દરિયાકિનારો, નદીનાળાં, ઝરણાં, તળાવો, ધોધ – એમ વિવિધ જગાઓએ ફર્યા કરે અને આનંદ માણે.

(૧૦) ઘણાને નૃત્ય, સંગીત અને ગાયનમાં મજા આવતી હોય છે. તેઓ આવી કોઈક પ્રવૃત્તિમાં લાગી જતા હોય છે.

(૧૧) કોઈકને કંઇક નવું સંશોધન કરવામાં રસ પડતો હોય છે. તેઓ હમેશાં તેમાં પ્રવૃત્ત રહે છે.

(૧૨) કોઈક કવિ, લેખક, ગઝલકાર કે પત્રકાર બની જતા હોય છે.

(૧૩) ઘણાને એશોઆરામથી પડી રહેવાનું ગમતું હોય છે.

હજુએ ઘણી બાબતો આ લીસ્ટમાં ઉમેરી શકાય. ઘણા એક કરતાં વધુ પ્રવૃત્તિઓ એકસાથે કરતા હોય એવું બને. જેમ કે કોઈ શિક્ષક રોજીરોટી માટે ભણાવવાનું કામ કરે, પણ જો તેને ગાવાનો શોખ હોય તો જોડે જોડે તે આ પ્રવૃત્તિ પણ કરે જ. ટૂંકમાં, દરેક જણ સુખ અને આનંદ મેળવવા માટે, પોતાને ગમતી પ્રવૃત્તિઓ કરતા હોય છે.

ઘણી વાર એવું બને કે માણસ મહેનત કરે, ઢસરડા કરે, તો પણ તેને જોઈતી વસ્તુઓ પ્રાપ્ત થતી નથી, અને તે દુખી થઇ જાય છે. એવે વખતે શું કરવું તેનો રસ્તો તેને સૂઝતો નથી. પણ જો આપણે સુખી જ રહેવું છે, તો દુઃખને હળવાશથી લેવું જોઈએ. કોઈકે કહ્યું છે કે દુનિયામાં કોઈ વસ્તુ કાયમી નથી, દુઃખ પણ નહિ. એટલે દુઃખ પણ જતું રહેવાનું જ છે. આપણે મનને એવી રીતે તૈયાર કરવું જોઈએ કે દુઃખ લાગે જ નહિ. દુઃખમાં પણ સુખ શોધી કાઢતાં શીખી લેવું જોઈએ. જીંદગી જીવવાની રીત આવડવી જોઈએ, પછી સુખ તો આપણા હાથમાં જ છે.

ભારતના નિષ્ણાતો

                                    ભારતના નિષ્ણાતો

આપણા દેશના ઘણા લોકોને અમેરીકા અને કેનેડા જવાનું આકર્ષણ છે, તેની વાત આગળ ચલાવીએ.

અમેરીકા જવાનો મુખ્ય હેતુ તો પૈસા કમાવાનો જ છે. અમેરીકા જતા લોકોના બે પ્રકાર પાડી શકાય. એક પ્રકાર એવા લોકોનો છે કે જેઓ સારું ભણીને અમેરીકા જતા હોય. એવા લોકો એન્જીનીયરીંગ, મેડીકલ ડેન્ટલ, ફાર્મસી, સીએ વગેરે ક્ષેત્રોની ડીગ્રી લઈને અમેરીકા ગયા હોય. કોઈક માસ્ટર ડીગ્રીવાળા પણ હોય. ઘણાએ સ્ટુડન્ટ વીસા પર અમેરીકા જઈ, ત્યાં માસ્ટર ડીગ્રી મેળવી હોય. આવા બધા લોકોને અમેરીકાની સારી કંપનીઓમાં સહેલાઈથી જોબ મળી જાય છે, અને મહિને ઓછામાં ઓછો છ હજાર ડોલર પગાર તો મળે જ. આજના એક ડોલરના આશરે ૭૦ રૂપિયા પ્રમાણે આ પગાર, ૪,૨૦,૦૦૦ રૂપિયા થયો. ભારતના હિસાબે તો આ રકમ ઘણી મોટી લાગે. એમાંથી મહિને ૩૦૦૦ ડોલર વાપરે તો પણ કેટલી બધી બચત થાય ! આવા લોકો ટૂંક સમયમાં જ ગાડી મકાન વગેરે ખરીદી લે છે. અને છતાં ય ભારતમાં તેમના કુટુંબને સારી એવી રકમ મોકલી શકે છે.

અમેરીકા જતા બીજા પ્રકારના લોકો એવા છે કે જેઓ ઓછું ભણેલા હોય કે ખાસ ભણેલા ના હોય. તેમના સગા અહીં અમેરીકામાં રહેતા હોય અને તેમણે સ્પોન્સર કરીને અહીં અમેરીકા તેડાવ્યા હોય. આવા લોકો અહીં મોટેલમાં, પેટ્રોલ પંપ પર કે ગ્રોસરીની દુકાનોમાં નોકરીએ લાગી જાય, કોઈક બીજાઓ માટે રસોઈ બનાવીને કમાય, કોઈક બાળકોને રાખવાનું કામ કરે (આયા જેવું), પણ કામ તો મળી રહે જ. આવા બધા ધંધામાં કલાકે દસબાર ડોલર જેવું મળે તો પણ તેઓ મહીને ૨૦૦૦ ડોલર જેટલું કમાઈ લે. શરૂઆતમાં તો તેઓ એકલા જ હોય (ફેમિલી ના હોય). એમાંથી ૧૦૦૦ ડોલર વાપરે તો પણ ૧૦૦૦ ડોલર બચે. ભારતના હિસાબે આ બચત ૭૦,૦૦૦ રૂપિયા જેવી થાય. ભારતમાં મજૂરી, કારીગર, નોકર કે ક્લાર્ક જેવું કામ કરનારો મહીને ૭૦,૦૦૦ રૂપિયાની બચત કરી શકે ખરો? એટલે જ અહીંની કમાણી બધાને મોટી લાગે છે. વળી, આવા લોકો આગળ જતાં ક્યારેક મોટેલ, પેટ્રોલ પંપ કે દુકાનના માલિક પણ બની શકે છે, અને અઢળક પૈસા મેળવે છે.

અહીં અમેરીકામાં દરેકને નાનુંમોટું કામ તો મળી જ રહે છે. એટલે ભૂખ્યા સૂવું પડે કે ભીખ માગવી પડે કે ફૂટપાથ પર પડ્યા રહેવું પડે, એવું ભાગ્યે જ બને છે.

અમેરીકાના આવા આકર્ષણને લીધે, ઘણા લોકો લાખો રૂપિયા આપીને, ગેરકાયદેસર રીતે પણ અમેરીકા આવી જતા હોય છે. (એવું સાંભળ્યું છે.) ઘણા ભારતીય લોકો, ભારતમાં રહીને અમેરીકાની કંપનીઓ માટે, ખાસ કરીને આઈટી કંપનીઓ માટે, કલાકના દરે, ફોનથી અને ઈમેલથી કામ કરતા હોય છે.

આવા બધા જ લોકો ભારત માટે સેવા આપે તો દેશ કેટલી બધી પ્રગતિ કરે ! પણ આ માટે દેશમાં તેમને સારો પગાર મળે, સગવડો મળે અને તેમના કામની કદર થાય તો જ બને. આ માટે દેશદાઝ હોવી ખૂબ જરૂરી છે. ‘ભારત દેશ મારો છે, અને મારે દેશ માટે કંઇક કરવું જોઈએ’ એવી ભાવના બધા લોકોમાં કેળવાય તો ઘણો ફેર પડે. આ માટે બાળકોને નાનપણથી જ સ્કુલ, કોલેજો અને મંદિરોમાં દેશભાવનાને લગતો માહોલ ઉભો કરવો જોઈએ. ઘરમાં માબાપ તરફથી પણ આવી કેળવણી અપાવી જોઈએ.

મારા ગામમાં એક ભાઈ M. Sc. સુધી ભણ્યા, તેમને પોતાની ખેતીની જમીન હતી, એટલે આટલું ભણ્યા પછી પણ તેમને ખેતી જ ચાલુ રાખી. મારા ઓળખીતા બીજા બે આઈટી નિષ્ણાત એન્જીનીયરો, અમેરીકામાં થોડાં વર્ષ રહ્યા પછી, ભારત પાછા આવીને, અહીં જ સ્થાયી થયા છે. આપણે જાણીએ છીએ કે નારાયણમૂર્તિએ ભારતમાં જ Infosys કંપની શરુ કરીને ઘણાને રોજીરોટી પૂરી પડી છે. આવાં બીજાં ઘણાં ઉદાહરણો મોજૂદ છે. તમે વિચાર કરો કે ભારતના બધા જ નિષ્ણાતો ભારતમાં જ રહે તો  દેશ કેટલો બધો આગળ આવી જાય !

Previous Older Entries